Wanneer ben je oud?

Over ouderen senioren
“Als je 28 bent ga je werken en stop je met vrienden maken. Als je 65 wordt ben je ineens oud. Wie in de zaal ziet zichzelf als oudere?” De handen blijven omlaag. “We hebben lang nagedacht over welke woorden we moeten gebruiken in dit project, past senioren dan beter? Dat gaat over grijze haren, maar ook over levenservaring. Taal werkt vaak problematiserend en gaat over eenzaamheid en behoeftes, maar waarom hebben we het niet over verlangens?”

Klaas Burger laat samen met Nel Willekens de zoektocht van het actieonderzoek zien. Oud en jong zijn aanwezig. Zowel professionals als de doelgroep voelen zich betrokken bij de thematiek. “Er gebeurt heel veel in de stad als het gaat over ouder worden en positieve gezondheid. Maar de expertise blijft veelal in projecten hangen.” Hoe kan je ervoor zorgen dat Den Bosch een stad is waar het fijn oud worden is? Hoe kan de expertise van de zorg- en cultuursector elkaar versterken? Hoe kunnen we van ‘oud worden’ een collectieve oefening van maken?

Ik voel me rebels. Ik kan me niet voorstellen dat ik als 28-jarige nooit meer nieuwe vrienden zal maken. Een 81-jarige dame in de zaal protesteert ook, “Sommige mensen zijn al oud als ze 40 zijn, het gaat om een bepaalde mindset, een gevoel van vrijheid.” Het is duidelijk, we willen niet gestigmatiseerd worden…

Vrienden maken
We gaan dansen. Dansnest nodigt ons uit. Zij testen de bevindingen van hun deel van het onderzoek in de praktijk uit. Het voelt lief aan. De rustgevende muziek en langzame bewegingen stellen me gerust. Ik mag ook. Ik laat me leiden door de danser, wordt losgelaten en raak iemand aan met een zachte oranje trui. “Dat was het dan,” zei ze. Ik sta onbeholpen, wordt opgemerkt en laat me verleiden tot een volgende handeling. Daarna ben ik weer alleen.

Ik wil niet stilstaan maar dansen. Wanneer laat je je meevoeren, wanneer neem je zelf de regie? Durf ik dat wel? Sta ik niet te kijk? Durf ik over mijn eigen grenzen heen te stappen? Ik word aangesproken, kennen we elkaar ergens van? Ik vermoed van wel, maar kan het gezicht van de man niet direct plaatsen. Het liefste wil ik hem knuffelen maar ik durf het niet. De volgende dag krijg ik een berichtje via Facebook. We hebben samen onze tanden gepoetst in het Theater aan de Parade na de voorstelling Dantons Dood in het project De Oversteek van Adelheid Roosen. Daarna hebben we met een grote groep mensen op het podium geslapen. Dat was een mooie ervaring. Zouden we vrienden kunnen worden?

Écht contact
Nana van Moergestel van Dansnest vertelt hoe beweging een manier is om de stap te maken van contact naar aanraking. “Ik ben continu bezig met contact leggen. Hoe kan ik mensen uitnodigen, hoe kan ik ze leiden, hoever mag ik gaan zonder dat iemand verstart?”

Dat mensen zich niet altijd uitgenodigd voelen om culturele activiteiten te ondernemen wordt duidelijk in de verschillende gesprekssessies. Er komt er veel verontwaardiging naar boven. Vervoer is lastig, busboekjes kloppen vaak niet en de seniorenbus rijdt niet in de avond, alles wordt duurder, overdag is er weinig te doen en informatie over het aanbod is te fragmentarisch. Er is een verlangen om in opstand te komen, want er is genoeg te doen, waarom wordt dan het zo ontoegankelijk als de gebreken van de ouderdom in zicht komen?!

Maar belangrijker nog is contact. Écht contact. Vriendschappen. Nabijheid. Maar dat is lastig als je ouder wordt. “Op een gegeven moment gaan mensen dood, clubjes vallen uit elkaar,” zucht een bezoeker. Familiebanden worden fragiel als Magere Hein om de hoek staat. Daarom is het belangrijk om preventief te werken, vóórdat iemands netwerk wegvalt, zegt Nel Willekens van Wakkere Grootmoeders. “Toekomstige alleenstaanden moet je voorbereiden op het moment dat ze alle verantwoordelijkheid alleen moeten dragen.”

Zingeving
De Wakkere Grootmoeders pleiten voor “wakker blijven” of “erbij blijven”. Wanneer je ouder wordt neem je een andere rol aan in binnen de maatschappij. En dat kan twee kanten op werken. “Je hoeft niet meer mee te draaien met de mallemolen, er is geen prestatiedruk meer. Dat werkt enorm bevrijdend,” vertelt een bezoeker, die me toevertrouwde dat ze niet bij de doelgroep wil horen, maar het wel doet.

Want het stigma dat we zo graag willen vermijden blijkt alom aanwezig. Er wordt veel over eenzaamheid gepraat. Over de lege uurtjes die gevuld moeten worden. Over alle problemen die bij oud worden komen kijken. Over “de mensen die we nu nog niet bereiken”. En over “ouderen”, toch wel.

Tegelijkertijd wordt de wens tot contact in het klein geoefend. Verschillende generaties komen met elkaar in gesprek. De senioren die aanwezig zijn geven aan dat ze hun kennis en ervaring heel graag willen inzetten voor leeftijdsgenoten die dat nodig hebben.

“Om meer mensen te bereiken moet er nog veel gebeuren,” zegt Loek van Steenbergen van Stichting Actieve Senioren, “hoe kunnen we vriendschappen organiseren?” Hoe vermijd je dat activiteiten slechts opvulling van tijd worden?  Hoe zorg je ervoor dat contact waarde krijgt? Wilma van der Aalst van Farent concludeert, “Activiteiten lossen de eenzaamheid niet op, dat ligt in de zingeving.”

Het gesprek maakt zichtbaar dat de activiteit een katalysator kan zijn voor zinvolle connecties. Er is contact ontstaan en zaadjes voor vriendschappen zijn geplant. Wat mij betreft in ieder geval. Het doet me deugd om te zien dat de oproep om gegevens achter te laten vol enthousiasme wordt beantwoord. De A4’tjes worden volgeschreven met e-mailadressen. De fundering van de beweging is verder versterkt. Hier gaan we meer van horen!

Beeld: Mike Harris.

Spelontwikkeling op Camping Kafka

Leefwereld van campingbewoners
Het team dat werkt aan Camping Kafka is uitgebreid met Yacinth Pos. Ze ontwerpt in samenwerking met GGD West-Brabant (casuïstiek) en Klaas Burger (onderzoek en tekst) een game die als doel heeft de leefwereld op campings en vakantieparken te openen voor overheden en professionals. Want campings en vakantieparken zijn vindplaats voor mensen die vastlopen op de woonmarkt. Toch is de eerste impuls van overheden vaak handhaving. Hoe kan je verder kijken dan het schrikbeeld, dat voelbaar wordt in beleidstermen zoals ondermijning, criminaliteit en illegale bewoning? Wat maak je eigenlijk mee als het vakantiepark je thuis is? Hoe ziet je leefwereld er dan uit?

“Met deze game proberen we een brug te slaan tussen campingbewoners, instanties en overheden. De laatste twee denken soms teveel vanuit hokjes, waardoor er weinig begrip is voor het leven van gewone mensen. Vaak zijn situaties niet zo zwart-wit als beleidsmakers veronderstellen. Dat willen we zo realistisch mogelijk overbrengen.”

Dillema’s
Om situaties voelbaar te maken, laat de game duidelijk zien waar het schuurt en waar het pijnlijk is. “De game wordt super persoonlijk,” zegt Yacinth. “Dus we praten niet in algemene termen, maar laten menselijke situaties zien. Je speelt het spel digitaal vanuit de rol van campingbewoner, waarin je steeds wordt geconfronteerd met keuzes. Wat doe je als de inspecteur brandveiligheid je sommeert om je zomerhuisje aan te passen? Denk je dat het wel los loopt – met het risico dat je een dwangsom krijgt opgelegd – of geef je geld uit aan een verbouwing? Klaag je als je voor de zoveelste keer nat wordt van sproeiwater in de kas waar je werkt, of bewaar je de lieve vrede met het uitzendbureau – die ook je stacaravan regelde? Er zijn altijd keuzes, hoewel je soms alleen maar kan kiezen tussen twee kwaden.”

Groot netwerk
Het spel wordt een stapeling van verschillende belangen, regels en persoonlijke gebeurtenissen. De game-ontwikkeling is daarom een langzaam traject. “Je moet zorgen dat je niet in je eigen aannames trapt. Er is geen algemene deler. We volgen de casuïstiek die is aangedragen door een groot netwerk. Campingbewoners die al lang betrokken zijn, campingbeheerders, gemeentes, professionals in loketten, FairWork en Stichting Barka, die veel weten over hoe arbeidsmigranten worden behandeld, en straatwerkers van SMO Breda. Ons hele netwerk doet mee. Eens in de zoveel tijd testen we scenario’s uit, telkens vanuit een andere invalshoek.”

Uitdaging
Gameontwikkeling vindt midden in het speelveld plaats. Het is een spannende positie als ontwerper, want je kan je niet achter een laptop verstoppen. Yacinth: “Het is heel anders dan eerdere projecten. Ik ben fulltime bezig met onderzoek en spelontwikkeling, maar ben daarnaast ook continu gesprekken aan het voeren. Het is de uitdaging om al deze visies gelijkwaardig te behandelen in de game.”

De vormgeving ligt al klaar, de volgende stap is om de game indringender en meer voelbaar te maken. Het plan is om dit onder andere te doen met geluid. “Als ik op de camping ben gaat het gesprek over stressvolle zaken, maar hoor ik tegelijkertijd vogels. De wind waait door de bomen. Dat is supermooi. Ik snap op zo’n moment heel goed dat je op een camping zou willen wonen.”

Meer info over Camping Kafka? Zie de projectwebsite, www.camingkafka.nl.