Wijkgesprek De Buurtbatterij

19 juni 2019. In Windkracht 5, wijkcentrum van De Groote Wielen, vindt het wijkgesprek plaats over de energiehuishouding van de toekomst. Het gesprek is de afsluiting van De Buurtbatterij: twee jaar artistiek actieonderzoek van de Academie voor Beeldvorming over de energietransitie in De Groote Wielen. ‘Nou ja, afsluiting… Er ligt een helder doel: de bouw van een buurtbatterij op basis van het ontwerp zoals geleverd door schoolkinderen,’ begint Klaas Burger, aanjager van het actieonderzoek.

Transitie
De Buurtbatterij brengt twee dilemma’s bij elkaar: druk achter de voordeur en de energietransitie. De Groote Wielen is een modelwijk: als je je hier een woning kunt veroorloven, draai je volop mee bovenin de middenklasse, met de bijbehorende volle agenda. Maar de burn-out sluimert op de achtergrond. Dit dilemma is als ontwerpvraag voorgelegd aan schoolkinderen uit de wijk: Hoe kan een buurtbatterij hier energie beschikbaar maken?

Ouders
Schoolkinderen zijn aan het werk gegaan. Zestien voorstellen zijn gepresenteerd op een bouwbord tegenover het tijdelijke winkelcentrum in de wijk. Drie zijn door een jury geselecteerd: Het Verborgen Eiland van Zoë en Feike, De Spaarpot van Roza, Pien, Jara en Renske, en Alien van Sarah, Floor, Fiene, Sara en Karlijn. Ton van Helvoort, wijkmanager en jurylid, vertelt dat er op dit moment wordt gewerkt aan doorontwikkeling. ‘Het glow-in-the-dark fietspad, onderdeel van Alien, willen we realiseren op de brug die over drie jaar wordt opgeleverd.’ De overige ideeën zullen na de zomer worden uitgewerkt.

Terugkijken
In samenwerking met betrokkenen wordt teruggekeken op twee jaar actieonderzoek. Wat betekenen de ontwerpen van schoolkinderen voor de huidige bewoners? ‘De energietransitie gaat niet alleen maar over de hoeveelheid CO2 die we uitstoten. Het gaat ook over de keuzes die we maken,’ zo stelt Melle Smets, als kunstenaar betrokken bij het actieonderzoek. ‘In die zin zie je dat de volle levens zorgen voor transitiearmoede,’ vult Klaas aan. ‘Er is nauwelijks ruimte voor dingen die we nog niet weten.’

Aandacht
In drie groepen wordt gekeken hoe de energiehuishouding van de toekomst vorm krijgt: binnenshuis, op straatniveau en in de wijk. ‘Vroeger was mijn vader kostwinner. Mijn moeder was gestopt met werken. De energie thuis kwam voort uit haar aandacht.’ Daardoor was er tijd en rust. ‘Nu “begeleiden” tweeverdieners de kinderen en worden er samen dingen gedaan ter ontspanning.  Ik vind het echt spannend hoe we in de toekomst onze energie verdelen tussen thuis en werk,’ vertelt een wijkbewoner.

De wijk bestaat niet meer
‘Het belangrijkste is dat mensen zich thuis voelen in hun directe leefomgeving,’ zegt Frans, een van de eerste betrokken bewoners. Hij vertelt over een appgroep die hij startte. ‘Er zaten bewoners in uit twee straten. Doel was om met elkaar ideeën te verzamelen voor De Buurtbatterij.’ Opeens stapten bewoners van de andere straat een voor een uit de appgroep. Digitaal organiseren van verbanden groter dan de straat is dus niet zo makkelijk. Inderdaad: ‘Netwerk groter dan je directe buren is niet langer je wijk,’ stelt Ruud Geven, van debatcentrum Ruw, even later in een column. ‘Vrienden, werk, familie,  het zijn netwerken verspreid over de regio. Je kunt je afvragen of de wijk in deze zin nog wel bestaat.’

Wijk is wel belangrijk
Diezelfde wijk is wel belangrijk voor de gemeente. Voorzieningen worden op wijkniveau getroffen. Dit geldt ook voor de energietransitie. Cees schiet in de lach: ‘Gezamenlijke vijanden helpen hier. Kijk hoe de wijk zich organiseert in verzet tegen de plannen voor windmolens.’ Maar hoe dit verder werkt, is nog onduidelijk. ‘Vroeger speelden we buiten. Nu is er de digitale cocon.’ Een makelaar zegt stellig: ‘Mensen snappen de energietransitie nog niet. Er is geen helder model waarbinnen we er aan kunnen werken. Dus wachten ze op de overheid.’ Ondertussen verandert er veel: industrialisatie in de bouw, duurzame materialen, collectieve ketelhuizen in de wijk en levensloopbestendige woonvormen. ‘Hoe lang heeft het geduurd van kolen naar gas? Deze transitie is minstens zo heftig.’

Vervolgstappen
Na de zomer werkt de jury in samenwerking met de kinderen, hun ouders en het artistieke team van De Buurtbatterij aan de doorontwikkeling van de Buurtbatterijen die door schoolkinderen zijn ontworpen. Zo moet de kijk van schoolkinderen, de volwassenen van de toekomst, op de energietransitie zichtbaar worden. Tegelijk gaan Melle en Klaas actieonderzoek herhalen in Rotterdam, in een wijk met meer sociale huurwoningen. Zo ontstaat vergelijkingsmateriaal: Zouden mensen hier ook uit een Whatsappgroep stappen als het voelt als een straat te ver? Zal ook daar de transitiearmoede opspelen? Of is er in een minder rijke buurt juist meer improvisatievermogen?


Artistieke leiding en onderzoek: Klaas Burger
Doorontwikkeling: Melle Smets
Projectcoördinatie en educatie: Susan Meijburg
Zakelijke leiding: Monique van de Wijdeven
Betrokken scholen: Kindcentrum De Groote Wielen, Wittering.nl
Financiering:  Gemeente ’s-Hertogenbosch, The Art of Impact, VSBfonds
Overige betrokkenen: Farent Welzijn, Wijkraad De Groote Wielen, bewoners uit en professionals betrokken bij de wijk
Beeld: Mike Harris

Lang leve ‘s-Hertogenbosch!

Draagvlak
Het is het hoogtepunt van het artistiek actieonderzoek Lang Leve…!: de manifestatie van donderdag 27 juni 2019 in de Bank van Leening. Nadrukkelijk is het geen afsluiting. Wat tot anderhalf jaar geleden vooral projectmatig en op eilandjes gebeurde, is gegroeid tot een brede Bossche beweging.

‘De organisatie vertelde me dat ik niet al te veel mensen kon verwachten op dit tijdstip, maar ik ben positief verrast,’ zegt Erik de Rooij, directeur van Farent, om 10 uur ’s ochtends tegen de meer dan honderd aanwezigen. Er is drukte en levendigheid op de markt waar diverse initiatieven zich presenteren. Van de seniorenbus tot een fotografisch onderzoek, van de Wakkere Ouderen tot studenten illustratie/animatie van kunstacademie AKV|St. Joost.

Stad van je oma
Onder leiding van Hedy d’Ancona arriveert even later de jury van de BNG Lang Leve Kunstprijs. Wethouder Huib van Olden heet haar welkom in ’s-Hertogenbosch, ‘…soms spottend de “stad van je oma” genoemd. Maar over 15 jaar is een op de vier Bosschenaren 65 plus. Een op de vier mensen valt in de leeftijdscategorie van je oma. Wat als je oma gelijk heeft? Wat als Den Bosch de ideale stad is om oud te worden?’ Heeft de stad dan recht op de prijs? We zullen het zien, met de manifestatie dingt ’s-Hertogenbosch in elk geval mee naar deze prijs. De uitslag volgt dit najaar.

Actieonderzoek
Klaas Burger, artistiek leider bij de Academie voor Beeldvorming, krijgt daarna 30 minuten de tijd om te laten zien wat er allemaal is bereikt in het actieonderzoek. ‘Ik ga proberen jullie overzicht te geven, maar er haken nog steeds nieuwe mensen en organisaties aan.’

‘We hebben een actieagenda opgesteld, vanuit vijf domeinen: informatievoorziening, mobiliteit, achter de voordeur, veerkrachtige netwerken en integrale samenwerking.’ Telkens staat er iemand anders naast Klaas op het podium. Een van de kersverse combinatiefunctionarissen, Luc Vorselaars, vertelt over zijn opdracht om de kloof tussen zorg, welzijn, kunstexpressie en cultuurparticipatie te dichten. Rob Van Doleweerd legt uit wat hij doet met Kameraden: mensen uit verschillende generaties gaan samen naar een voorstelling of voetbalwedstrijd. Nana van Moergestel van Dansnest verhaalt over de ontwikkeling van Dansvisites. We bekijken de film van Jesse Bom, over de visite bij Rien. Rien zit zelf vooraan, hij staat op en neemt een daverend applaus in ontvangst.

Klaas’ presentatie loopt ondertussen uit. ‘We zitten op dit moment midden in de ontwikkeling van een samenwerking met de dansers van Dansnest en het Jeroen Bosch Ziekenhuis, om de kennis uit dans en choreografie te gebruiken om het medisch contact tussen arts en patiënt te openen voor vragen over zingeving en menselijk contact.’ Hij kijkt Marco van Geffen van het ziekenhuis aan. ‘Vind je het goed als we dit deel omwille van de tijd skippen?’ Tegen de zaal en de jury: ‘Wil je hier meer over weten, spreek Marco dan aan op de markt.’

Leiden en volgen
Hoe het actieonderzoek als een gezamenlijke oefening kan worden gezien wordt me nog meer duidelijk in de dansvoorstelling van Dansnest. We worden gevraagd mee te doen. In paren, het liefst bestaande uit verschillende generaties. Verderop danst Henk, die ik ken uit het stadsgesprek Lang Leve…! in januari. Ik dans met Pauline. Ik voel het gewicht van haar arm op de mijne.

We worden uitgedaagd om aan te voelen wie wanneer de leiding neemt. Door steeds minder aan te raken. Stiekem wel lastig. ‘Met de hele arm voel ik het tenminste,’ zegt Pauline. Bij het stadsgesprek werd duidelijk dat leiden en volgen een essentiële rol in het dansen heeft. Vandaag hoor ik Marco deze termen benoemen als manier om de stap te maken van de medische blik naar positieve gezondheid.

Experimenteren
‘Tijdens de pilot met Dansnest werd duidelijk hoeveel we kunnen leren van dans als het gaat om het contact tussen zorgverleners en patiënten. Wanneer heeft iemand begeleiding nodig, wanneer wil iemand zelf de touwtjes in handen? We gaan dit verder ontwikkelen, hopelijk in samenwerking met andere zorgpartners in de stad,’ vertelt Marco me.

Er wordt meer geëxperimenteerd met werkvormen. De gemeente Den Bosch zette een Social Challenge uit voor culturele interventies tegen eenzaamheid bij ouderen. ‘Je kan een subsidieregeling treffen, maar dan krijg je toch andere reacties. En moet je kijken, tweeëntwintig inzendingen. Dat zijn tweeëntwintig groepen mensen die zich over dit vraagstuk hebben gebogen!’ Initiatiefnemer Robèrt Wit: ‘We gaan met 16 van hen kijken hoe we hier een vervolg aan kunnen geven.’

Gemeenteraad
De jury gaat in gesprek met de partners uit het actieonderzoek. Hoe ver is ’s-Hertogenbosch op weg naar wat zo mooi Age Friendly Cultural City heet? ‘Aan de foto’s van John van Hamond zien we dat er ook aandacht is voor ouderen met een andere culturele achtergrond, maar waar vind je de overlap met de mensen die hier aanwezig zijn?’ vraagt juryvoorzitter d’Ancona. ‘En wie neemt de verantwoordelijkheid als het onderzoek is afgelopen? Hoe zorg je dat er blijvend geld wordt ingezet?’ ‘Ik merk hier dat dit leeft in de stad, maar hoe maak je dat duidelijk aan een gemeenteraad? Dit doet lichamelijk iets met je, maar dat is iets anders dan een beleidsnota,’ stelt jurylid Neske Beks.

Dood
De manifestatie viert het leven uitbundig. Tijdens Minoux’ voorstelling ‘Moeder mag niet dood’ blijkt dat moeder nog leeft en op haar 88ste van IJmuiden naar Den Bosch is gereisd. Daar dansen we op! Hoe lang? ‘Tot je 170ste.’ ‘Tot je 205ste!’ Aldus de voorstelling. Maar ik voel ook verdriet als ik een citaat van Loek van Steenbergen teruglees, die vanuit de Stichting Actieve Senioren betrokken was bij het actieonderzoek. Hij is in april overleden. Dat is oud worden ook.

De dood komt steeds dichterbij. Hoe accepteer je dat? Minoux onderzoekt hoe theater als katalysator kan fungeren om contacten te leggen. Om verlangens weer aan te wakkeren. Dat werkt, want de zaal danst alsof ze nooit zal sterven. Bij het stadsgesprek vroeg Loek zich af hoe je ervoor kan zorgen dat contact waarde krijgt. Nou, onder andere zo…

Rust zacht, Loek, en lang leve ‘s-Hertogenbosch!


Tekst: Malou van Doormaal
Beeld: Mike Harris

Meer informatie over het actieonderzoek Lang Leve…! vind je hier.