Wanneer ben je oud?

Over ouderen senioren
“Als je 28 bent ga je werken en stop je met vrienden maken. Als je 65 wordt ben je ineens oud. Wie in de zaal ziet zichzelf als oudere?” De handen blijven omlaag. “We hebben lang nagedacht over welke woorden we moeten gebruiken in dit project, past senioren dan beter? Dat gaat over grijze haren, maar ook over levenservaring. Taal werkt vaak problematiserend en gaat over eenzaamheid en behoeftes, maar waarom hebben we het niet over verlangens?”

Klaas Burger laat samen met Nel Willekens de zoektocht van het actieonderzoek zien. Oud en jong zijn aanwezig. Zowel professionals als de doelgroep voelen zich betrokken bij de thematiek. “Er gebeurt heel veel in de stad als het gaat over ouder worden en positieve gezondheid. Maar de expertise blijft veelal in projecten hangen.” Hoe kan je ervoor zorgen dat Den Bosch een stad is waar het fijn oud worden is? Hoe kan de expertise van de zorg- en cultuursector elkaar versterken? Hoe kunnen we van ‘oud worden’ een collectieve oefening van maken?

Ik voel me rebels. Ik kan me niet voorstellen dat ik als 28-jarige nooit meer nieuwe vrienden zal maken. Een 81-jarige dame in de zaal protesteert ook, “Sommige mensen zijn al oud als ze 40 zijn, het gaat om een bepaalde mindset, een gevoel van vrijheid.” Het is duidelijk, we willen niet gestigmatiseerd worden…

Vrienden maken
We gaan dansen. Dansnest nodigt ons uit. Zij testen de bevindingen van hun deel van het onderzoek in de praktijk uit. Het voelt lief aan. De rustgevende muziek en langzame bewegingen stellen me gerust. Ik mag ook. Ik laat me leiden door de danser, wordt losgelaten en raak iemand aan met een zachte oranje trui. “Dat was het dan,” zei ze. Ik sta onbeholpen, wordt opgemerkt en laat me verleiden tot een volgende handeling. Daarna ben ik weer alleen.

Ik wil niet stilstaan maar dansen. Wanneer laat je je meevoeren, wanneer neem je zelf de regie? Durf ik dat wel? Sta ik niet te kijk? Durf ik over mijn eigen grenzen heen te stappen? Ik word aangesproken, kennen we elkaar ergens van? Ik vermoed van wel, maar kan het gezicht van de man niet direct plaatsen. Het liefste wil ik hem knuffelen maar ik durf het niet. De volgende dag krijg ik een berichtje via Facebook. We hebben samen onze tanden gepoetst in het Theater aan de Parade na de voorstelling Dantons Dood in het project De Oversteek van Adelheid Roosen. Daarna hebben we met een grote groep mensen op het podium geslapen. Dat was een mooie ervaring. Zouden we vrienden kunnen worden?

Écht contact
Nana van Moergestel van Dansnest vertelt hoe beweging een manier is om de stap te maken van contact naar aanraking. “Ik ben continu bezig met contact leggen. Hoe kan ik mensen uitnodigen, hoe kan ik ze leiden, hoever mag ik gaan zonder dat iemand verstart?”

Dat mensen zich niet altijd uitgenodigd voelen om culturele activiteiten te ondernemen wordt duidelijk in de verschillende gesprekssessies. Er komt er veel verontwaardiging naar boven. Vervoer is lastig, busboekjes kloppen vaak niet en de seniorenbus rijdt niet in de avond, alles wordt duurder, overdag is er weinig te doen en informatie over het aanbod is te fragmentarisch. Er is een verlangen om in opstand te komen, want er is genoeg te doen, waarom wordt dan het zo ontoegankelijk als de gebreken van de ouderdom in zicht komen?!

Maar belangrijker nog is contact. Écht contact. Vriendschappen. Nabijheid. Maar dat is lastig als je ouder wordt. “Op een gegeven moment gaan mensen dood, clubjes vallen uit elkaar,” zucht een bezoeker. Familiebanden worden fragiel als Magere Hein om de hoek staat. Daarom is het belangrijk om preventief te werken, vóórdat iemands netwerk wegvalt, zegt Nel Willekens van Wakkere Grootmoeders. “Toekomstige alleenstaanden moet je voorbereiden op het moment dat ze alle verantwoordelijkheid alleen moeten dragen.”

Zingeving
De Wakkere Grootmoeders pleiten voor “wakker blijven” of “erbij blijven”. Wanneer je ouder wordt neem je een andere rol aan in binnen de maatschappij. En dat kan twee kanten op werken. “Je hoeft niet meer mee te draaien met de mallemolen, er is geen prestatiedruk meer. Dat werkt enorm bevrijdend,” vertelt een bezoeker, die me toevertrouwde dat ze niet bij de doelgroep wil horen, maar het wel doet.

Want het stigma dat we zo graag willen vermijden blijkt alom aanwezig. Er wordt veel over eenzaamheid gepraat. Over de lege uurtjes die gevuld moeten worden. Over alle problemen die bij oud worden komen kijken. Over “de mensen die we nu nog niet bereiken”. En over “ouderen”, toch wel.

Tegelijkertijd wordt de wens tot contact in het klein geoefend. Verschillende generaties komen met elkaar in gesprek. De senioren die aanwezig zijn geven aan dat ze hun kennis en ervaring heel graag willen inzetten voor leeftijdsgenoten die dat nodig hebben.

“Om meer mensen te bereiken moet er nog veel gebeuren,” zegt Loek van Steenbergen van Stichting Actieve Senioren, “hoe kunnen we vriendschappen organiseren?” Hoe vermijd je dat activiteiten slechts opvulling van tijd worden?  Hoe zorg je ervoor dat contact waarde krijgt? Wilma van der Aalst van Farent concludeert, “Activiteiten lossen de eenzaamheid niet op, dat ligt in de zingeving.”

Het gesprek maakt zichtbaar dat de activiteit een katalysator kan zijn voor zinvolle connecties. Er is contact ontstaan en zaadjes voor vriendschappen zijn geplant. Wat mij betreft in ieder geval. Het doet me deugd om te zien dat de oproep om gegevens achter te laten vol enthousiasme wordt beantwoord. De A4’tjes worden volgeschreven met e-mailadressen. De fundering van de beweging is verder versterkt. Hier gaan we meer van horen!

Beeld: Mike Harris.

Vakantieparken: paradijs of vrijplaats?

De leegstand trok nieuwe mensen aan: senioren, vrijheidszoekers, tiny-house-enthousiastelingen, arbeidsmigranten, of mensen die door schulden of relatiebreuk nergens anders heen kunnen. In de beeldvorming overheersen de plekken waar het fout ging: caravanbranden, wietkwekerijen of prostitutie. Fort Oranje kreeg aandacht in een docusoap op SBS 6. De burgemeester van Zundert noemde de camping een ‘criminele woonwijk’. Maar deze typering doet geen recht aan het gemiddelde vakantiepark.

Wat gebeurt er feitelijk op campings? Zeker is dat tienduizenden mensen in Nederland langer of korter in vakantieparken wonen. Toch is permanente bewoning van recreatiewoningen in Nederland verboden. Sommige gemeentes laten dit oogluikend toe, andere controleren op illegale bewoning, in samenwerking met politie en belastingdienst.

Ruben Pater en Klaas Burger doen vanuit de Academie voor Beeldvorming onderzoek naar vakantieparken. Tijdens Graphic Matters, een festival in Breda over kritische vormgeving rond actuele verhalen, worden campingbewoners, handhavers en beleidsmakers uitgenodigd om elkaar te ontmoeten en ervaringen te delen. We hopen alternatieve visies en laagdrempelige beeldvorming rondom vakantieparken te ontwikkelen, die campingbewoners ondersteunt in hun zoektocht naar een betaalbaar paradijsje en beleidsmakers helpt om maatwerk te leveren.

Graphic Matters vindt plaats van 22 september tot 22 oktober 2017.

Dit project wordt uitgevoerd in samenwerking met WelzijnDivers, The Art of Impact, Gemeente Breda, Graphic Matters, GGZ Breburg, GGD West-Brabant, Provincie Noord-Brabant, Tilburg School of Governance, Kunstbalie, Annahuis, de STRAATRAAD, campingbewoners en campingeigenaren.

Beeld: ArchiNed en Ruben Pater

PRACHTIGE BINNENTUIN

Vruchtbare samenwerking
De binnentuin was verloederd. Via verhuurder BrabantWonen komen bewoners in contact met kunstenaars van de Academie voor Beeldvorming. Er ontstaat een een vruchtbare samenwerking met een prachtige tuin en een betrokken bewonersgroep als resultaat. De tuin is aangelegd met steun van het Buurtcultuurfonds BrabantWonen. Dit fonds heeft tot doel buurten mooi en leefbaar te maken door de inzet van kunst en cultuur.

Bronzen fontein
In de tuin liggen verschillende keien: heerlijk om op te zitten in de zon. Een deel van de tuin is gevuld met plukkruiden. Midden in de tuin klinkt vanaf een kei het geluid van een fontein: een schaal vol water met daarin een bronzen hoofd. Wie goed kijkt, ziet dat het een aantal oren heeft en meerdere monden. Het bestaat namelijk uit vijf verschillende koppen, die digitaal in elkaar zijn geplaatst. Deze vijf zijn enkele van de hoofden van betrokkenen bij het ontstaan van deze binnentuin.

Het hoofd ligt er niet zomaar. Vroeger was het complex een klooster gewijd aan Sint Jan Baptist. Deze heilige – in de islam heet hij Jahja – wordt afgebeeld naar de manier waarop hij stierf: na een verleidelijke dans vroeg Salomé op aanraden van haar moeder om het hoofd van Jan op een schaal. De koning gaf het haar, al was het met tegenzin. Jan ligt begraven in de Omajjadenmoskee in Damascus, Syrië, zo wist een van de bewoners die onlangs uit dit land weg is gevlucht.

Single Saint
Jan had geen relatie en leefde teruggetrokken – een bijzonder detail op een plek met kleine studio’s voor eenpersoonshuishoudens. Vandaar de titel van het beeld: Single Saint.

Fotografie: Mike Harris.

Blinde Vlekken: beeldvorming rond een buurt

Gelijkopgaand met de 77 huisbezoeken van Burger en Frye ondervroeg Geert Das professionals van verschillende instanties op hun visie en beleid over de buurt. De bevindingen van Burger, Frye en Das werden op woensdagmiddag 4 maart 2015 gepresenteerd aan bewoners en professionals onder de titel ‘Blinde Vlekken’. Ondanks het koude weer kwamen ruim 50 mensen op de presentatie af. Naar aanleiding van het onderzoek zal de publieke ruimte van de buurt worden aangepakt en worden duurzame samenwerkingsvormen tussen burgers en professionals in gang gezet.

‘Blinde Vlekken’ is een samenwerking tussen Woningcorporatie Mooiland, Stichting Vivaan, Gemeente Bernheze, betrokken bewoners en de Academie voor Beeldvorming. Vanaf 11 maart start Stichting Vivaan met een woensdagmiddagactiviteit voor kinderen in de basisschoolleeftijd. De afdeling Beheer Openbare Ruimte van de gemeente zal een wijkschouw organiseren.

Uitvoering: Geert Das, Janina Frye, Klaas Burger

JANINA FRYE: HOE FUNCTIONEERT HET?

Frye studeerde in 2014 af aan kunstacademie AKV | St. Joost in ’s-Hertogenbosch met lichtvoetig werk over hoe mensen zich tot dingen verhouden. Ze toonde bijvoorbeeld een film waarin ze een designtafeltje meeneemt op wandeling naar het meer van St. Moritz in Zwitserland. Tegelijk vertelt ze over de gebruiksgeschiedenis van het ding. Ze zal in 2015 in verschillende projecten samenwerken met Klaas Burger.

Werken buiten de institutionele kunstcontext ziet Janina als een uitdaging. ‘Tot nog toe gaf ik objecten een nieuwe context. Nu verplaats ik mezelf. Ik ben nieuwsgierig. Ik wil goed kunnen uitleggen wat ik doe, of mensen nou iets van kunst weten of niet. Maar tegelijk wil ik vragen kunnen stellen.’ De ontmoeting met allerlei mensen met ieder hun eigen standpunt levert haar waardevolle informatie op. ‘Je inleven in een ander is een manier om de wereld beter te begrijpen. Zo maak je jezelf vrij voor andere posities.’

Frye ziet haar werk als een communictiemiddel, een spel dat ze aangaat met de ander. ‘Een kunstwerk is een symbool van iets dat gebeurt. Hoe functioneert het? Hoe verhoudt het zich tot elkaar, dit ding en jij als mens? Zo laat kunst iets zien over hoe je leeft en hoe je met de dingen omgaat.’