Lang Leve…! in Den Bosch West

In het netwerk Lang Leve…! oefenen we met Bossche culturele instellingen, welzijnswerkers, kunstenaars en ouderen hoe we in de huidige omstandigheden kunnen samenwerken. Centraal staat de vraag hoe ouderen zo lang mogelijk onderdeel blijven van het culturele leven. Onderdeel zijn o.a. Farent, HUIS73, Kameraden, Stichting Actieve Senioren, het Jeroen Bosch Ziekenhuis, Dansnest en theatergezelschap Minoux.

De wijk in
Afgelopen zomer organiseerden bewoners van Den Bosch Zuid met het netwerk Lang Leve…! een eerste manifestatie. De hele maand juni was de wijk oefenterrein om te leren omgaan met de beperkingen van de coronacrisis. Activiteiten werden ontwikkeld binnen de RIVM-richtlijnen: dichters rolden levensgrote teksten uit op grasvelden bij flats, dansers belden met balkonpubliek, in het Zuiderpark lazen mensen elkaar gedichten voor en langs de Pettelaarseweg organiseerden we een fotoexpositie.

Programma in West
Van 23 oktober t/m 1 november vindt Lang Leve…! in West plaats. Focus ligt op de wijk Schutskamp. Tien dagen lang vinden er activiteiten plaats die online, thuis, vanuit het raam of op een grasveld om de hoek te beleven zijn. Op veilige afstand. HUIS73 brengt Buurtserenades langs huizen, in winkelcentrum Boschmeersingel is een fotoexpositie met werk van Imke Panhuijzen, Nenah Gorissen en John van Hamond, de Volksuniversiteit biedt een telefonische cursus Levensverhaal Schrijven aan, en meer. Op vrijdag 23 oktober vindt een verrassende aftrap plaats. We sluiten het programma af met een expertmeeting op 10 november.

Kijk voor het totale programma-aanbod op www.langlevedenbosch.nl.

Lang Leve…!
Lang Leve…! in West maakt deel uit van de langlopende actieagenda Lang Leve…! waarin de verbinding tussen cultuurparticipatie en eenzaamheidspreventie vorm krijgt in de stad. Sinds eind 2018 werken de Academie voor Beeldvorming, Gemeente ’s-Hertogenbosch en een breed netwerk uit zorg, welzijn, kunst en cultuur hierin met elkaar samen.

Expertmeeting Lang Leve…!

Balkons
In de maand juni organiseerde het netwerk Lang Leve…! op initiatief van de Academie voor Beeldvorming Lang Leve…! op Zuid. In dit coronaproof programma vol kunst, zin en contact werkten wijkbewoners en professionals uit kunst, cultuur en welzijn samen. Voor het eerst sinds de coronacrisis werden mensen uitgenodigd om naar buiten te komen en vanaf balkons en in het park deel te nemen aan kunst en cultuur.

Actieonderzoek
Sinds 2018 werkt een team van de Academie voor Beeldvorming in samenwerking met maatschappelijke en culturele partners in ‘s-Hertogenbosch aan het actieonderzoek Lang Leve…! Hierin wordt onderzocht hoe door artistieke interventies ontschot kan worden tussen cultuurparticipatie, ouderenbeleid en eenzaamheidspreventie. In de zomer van 2019 vond een succesvolle stedelijke manifestatie plaats. Daarom sprak de gemeente ‘s-Hertogenbosch eind 2019 met het betrokken netwerk af de manifestatie een aantal keer op wijkniveau te herhalen.

En toen kwam de coronacrisis
Middenin de voorbereidingen voor een eerste manifestatie zette de coronacrisis alles op slot. Het netwerk Lang Leve…! besloot het bestaande programma om te buigen of nieuw programma te ontwikkelen. 17 programmaonderdelen vonden in de maand juni plaats binnen de RIVM-richtlijnen.

Mijn moeder
Theatermaker Minou Bosua bracht haar Dance Along Parties naar Zuid: een choreografie uitgevoerd met een grote groep oudere dansers. “Wij staan daar met al die vitaliteit voor een flat te dansen. Dan verschijnt er een eerste vrouw op het balkon. Het is fantastisch en pijnlijk tegelijk. Het was alsof ik tegenover mijn moeder stond. Met haar had ik drie maanden lang alleen contact via de telefoon. Ik heb het isolement dag voor dag zien ontstaan. De wereld wordt dan heel vlug heel klein.”

Grasveldjes
Nana van Moergestel vertelt hoe Dansnest op deze zelfde grasveldjes voor flats Dansvisite 2.0 ontwikkelde: “Hier vind je mensen in hun thuisomgeving, op hun balkon. Het is een nieuwe manier van contact maken.” Waar in de eerste Dansvisite een danser en choreograaf thuis op bezoek komen, bellen in in Dansvisite 2.0 dansers met omwonenden. Het contact krijgt vorm in de beweging.

Stap naar buiten
De lockdown vroeg om een andere manier van werken. “Er was niet veel tijd. We hebben snel een plan gemaakt en zijn direct de wijk ingegaan,” vertelt Paul Cornelissen van Babel. “Dat werkte bevrijdend.”
Babel bracht in samenwerking met verschillende kunstenaars de Buurtserenade naar de wijk. Op flatgalerijen en op grasvelden werden woord voor woord korte gedichten getoond.
“Normaal vragen wij mensen naar ons toe te komen. Nu maakten wij de stap naar waar deze mensen leven,” vertelt Jan van de Lest.

Snelheid
Snel de juiste plek vinden werd mogelijk door ondersteuning van de wijkwerkers van Farent. “Maar om bewoners mee te krijgen zijn wij een langere aanlooptijd gewend,” constateerden wijkwerkers Anine Vloedgraven en Sami Sezin.
“De manifestatie is eigenlijk te kort. Je hebt nu enkel de behoefte zichtbaar gemaakt. Maar,” vraagt Wilma van der Aalst, “hoe verduurzaam je dit?”

€€€€€€€
“Eigenlijk moet je dit soort activiteiten herhalen,” zegt Marga de Leeuw, verantwoordelijk vanuit gemeente ‘s-Hertogenbosch. Hiervoor is een sterkere koppeling tussen welzijn, kunst en cultuur nodig. Dan gaat het ook over de financiële kant: wie wordt waarvan betaald?
“Ik ben enthousiast en doe dit vol overgave,” zegt Gretha Goettsch van Dichter op de Koffie. Ze organiseerde voorleessessies in het park. “Maar het is niet vol te houden dit vrijwillig te blijven doen.”
Janne van Wijnen vertelt over hoe wijkbudgetten en subsidies tot €2.000 snel gegeven kunnen worden. “Je moet alleen de aanvraag doen.” Ze leest voor uit het bestuursakkoord: “Iedereen moet kunnen ontmoeten. We moeten samenwerken als maatschappij om eenzaamheid te voorkomen.” Ze is even stil. “Dat is wat wij hier doen!”
“Hier moet gewoon geld voor zijn,” zegt de wethouder vervolgens.

Doorleren in West
Na de zomer start het netwerk Lang Leve…! met de voorbereidingen van Lang Leve…! in West.


Meer weten over de lessen? Op de website www.langlevedenbosch.nl vind je een beschrijving van alle activiteiten.

Meer weten over het actieonderzoek Lang Leve…!?
Neem contact op met Klaas Burger, 0652073047

Pers over het programma van Lang Leve…! (klik op de titel voor het artikel):
Buurtserenade om eentonigheid tegen te gaan in Bossche Socratesflat, Brabants Dagblad, 30 april 2020
Flatbewoners Zuid worden een beetje choreografen: ‘Een leuk initiatief in deze moeilijke tijd’, Brabants Dagblad, 15 juni 2020.
Groot hart en Ramses Shaffy-lied bij flats in Den Bosch-Zuid, DTV Nieuws, 27 juni 2020.

Fotografie: Sas Schilten

Lang leve ‘s-Hertogenbosch!

Draagvlak
Het is het hoogtepunt van het artistiek actieonderzoek Lang Leve…!: de manifestatie van donderdag 27 juni 2019 in de Bank van Leening. Nadrukkelijk is het geen afsluiting. Wat tot anderhalf jaar geleden vooral projectmatig en op eilandjes gebeurde, is gegroeid tot een brede Bossche beweging.

‘De organisatie vertelde me dat ik niet al te veel mensen kon verwachten op dit tijdstip, maar ik ben positief verrast,’ zegt Erik de Rooij, directeur van Farent, om 10 uur ’s ochtends tegen de meer dan honderd aanwezigen. Er is drukte en levendigheid op de markt waar diverse initiatieven zich presenteren. Van de seniorenbus tot een fotografisch onderzoek, van de Wakkere Ouderen tot studenten illustratie/animatie van kunstacademie AKV|St. Joost.

Stad van je oma
Onder leiding van Hedy d’Ancona arriveert even later de jury van de BNG Lang Leve Kunstprijs. Wethouder Huib van Olden heet haar welkom in ’s-Hertogenbosch, ‘…soms spottend de “stad van je oma” genoemd. Maar over 15 jaar is een op de vier Bosschenaren 65 plus. Een op de vier mensen valt in de leeftijdscategorie van je oma. Wat als je oma gelijk heeft? Wat als Den Bosch de ideale stad is om oud te worden?’ Heeft de stad dan recht op de prijs? We zullen het zien, met de manifestatie dingt ’s-Hertogenbosch in elk geval mee naar deze prijs. De uitslag volgt dit najaar.

Actieonderzoek
Klaas Burger, artistiek leider bij de Academie voor Beeldvorming, krijgt daarna 30 minuten de tijd om te laten zien wat er allemaal is bereikt in het actieonderzoek. ‘Ik ga proberen jullie overzicht te geven, maar er haken nog steeds nieuwe mensen en organisaties aan.’

‘We hebben een actieagenda opgesteld, vanuit vijf domeinen: informatievoorziening, mobiliteit, achter de voordeur, veerkrachtige netwerken en integrale samenwerking.’ Telkens staat er iemand anders naast Klaas op het podium. Een van de kersverse combinatiefunctionarissen, Luc Vorselaars, vertelt over zijn opdracht om de kloof tussen zorg, welzijn, kunstexpressie en cultuurparticipatie te dichten. Rob Van Doleweerd legt uit wat hij doet met Kameraden: mensen uit verschillende generaties gaan samen naar een voorstelling of voetbalwedstrijd. Nana van Moergestel van Dansnest verhaalt over de ontwikkeling van Dansvisites. We bekijken de film van Jesse Bom, over de visite bij Rien. Rien zit zelf vooraan, hij staat op en neemt een daverend applaus in ontvangst.

Klaas’ presentatie loopt ondertussen uit. ‘We zitten op dit moment midden in de ontwikkeling van een samenwerking met de dansers van Dansnest en het Jeroen Bosch Ziekenhuis, om de kennis uit dans en choreografie te gebruiken om het medisch contact tussen arts en patiënt te openen voor vragen over zingeving en menselijk contact.’ Hij kijkt Marco van Geffen van het ziekenhuis aan. ‘Vind je het goed als we dit deel omwille van de tijd skippen?’ Tegen de zaal en de jury: ‘Wil je hier meer over weten, spreek Marco dan aan op de markt.’

Leiden en volgen
Hoe het actieonderzoek als een gezamenlijke oefening kan worden gezien wordt me nog meer duidelijk in de dansvoorstelling van Dansnest. We worden gevraagd mee te doen. In paren, het liefst bestaande uit verschillende generaties. Verderop danst Henk, die ik ken uit het stadsgesprek Lang Leve…! in januari. Ik dans met Pauline. Ik voel het gewicht van haar arm op de mijne.

We worden uitgedaagd om aan te voelen wie wanneer de leiding neemt. Door steeds minder aan te raken. Stiekem wel lastig. ‘Met de hele arm voel ik het tenminste,’ zegt Pauline. Bij het stadsgesprek werd duidelijk dat leiden en volgen een essentiële rol in het dansen heeft. Vandaag hoor ik Marco deze termen benoemen als manier om de stap te maken van de medische blik naar positieve gezondheid.

Experimenteren
‘Tijdens de pilot met Dansnest werd duidelijk hoeveel we kunnen leren van dans als het gaat om het contact tussen zorgverleners en patiënten. Wanneer heeft iemand begeleiding nodig, wanneer wil iemand zelf de touwtjes in handen? We gaan dit verder ontwikkelen, hopelijk in samenwerking met andere zorgpartners in de stad,’ vertelt Marco me.

Er wordt meer geëxperimenteerd met werkvormen. De gemeente Den Bosch zette een Social Challenge uit voor culturele interventies tegen eenzaamheid bij ouderen. ‘Je kan een subsidieregeling treffen, maar dan krijg je toch andere reacties. En moet je kijken, tweeëntwintig inzendingen. Dat zijn tweeëntwintig groepen mensen die zich over dit vraagstuk hebben gebogen!’ Initiatiefnemer Robèrt Wit: ‘We gaan met 16 van hen kijken hoe we hier een vervolg aan kunnen geven.’

Gemeenteraad
De jury gaat in gesprek met de partners uit het actieonderzoek. Hoe ver is ’s-Hertogenbosch op weg naar wat zo mooi Age Friendly Cultural City heet? ‘Aan de foto’s van John van Hamond zien we dat er ook aandacht is voor ouderen met een andere culturele achtergrond, maar waar vind je de overlap met de mensen die hier aanwezig zijn?’ vraagt juryvoorzitter d’Ancona. ‘En wie neemt de verantwoordelijkheid als het onderzoek is afgelopen? Hoe zorg je dat er blijvend geld wordt ingezet?’ ‘Ik merk hier dat dit leeft in de stad, maar hoe maak je dat duidelijk aan een gemeenteraad? Dit doet lichamelijk iets met je, maar dat is iets anders dan een beleidsnota,’ stelt jurylid Neske Beks.

Dood
De manifestatie viert het leven uitbundig. Tijdens Minoux’ voorstelling ‘Moeder mag niet dood’ blijkt dat moeder nog leeft en op haar 88ste van IJmuiden naar Den Bosch is gereisd. Daar dansen we op! Hoe lang? ‘Tot je 170ste.’ ‘Tot je 205ste!’ Aldus de voorstelling. Maar ik voel ook verdriet als ik een citaat van Loek van Steenbergen teruglees, die vanuit de Stichting Actieve Senioren betrokken was bij het actieonderzoek. Hij is in april overleden. Dat is oud worden ook.

De dood komt steeds dichterbij. Hoe accepteer je dat? Minoux onderzoekt hoe theater als katalysator kan fungeren om contacten te leggen. Om verlangens weer aan te wakkeren. Dat werkt, want de zaal danst alsof ze nooit zal sterven. Bij het stadsgesprek vroeg Loek zich af hoe je ervoor kan zorgen dat contact waarde krijgt. Nou, onder andere zo…

Rust zacht, Loek, en lang leve ‘s-Hertogenbosch!


Tekst: Malou van Doormaal
Beeld: Mike Harris

Meer informatie over het actieonderzoek Lang Leve…! vind je hier.

Hoe ziet oud worden er uit?

Imke Panhuijzen, John van Hamond en Nenah Gorissen zijn aangesloten bij het actieonderzoek Lang Leve! Elk werkt vanuit een andere invalshoek: Imke is modefotograaf en fotografeert voor bijvoorbeeld Het Parool en de Volkskrant. Nenah maakte in samenwerking met ouderen portretten over liefde en intimiteit. John werkt als documentair fotograaf al langere tijd in bijvoorbeeld de Graafsewijk. De vraag aan hen: hoe kan de beeldvorming rond ouderen in ’s-Hertogenbosch meer divers en representatiever worden? Want dat er speelruimte onbenut blijft, is duidelijk geworden in het actieonderzoek. “Kijk maar hoe stockfotografie” (gratis online beschikbare fotografie) “ouderen neerzet als mensen met grauwe kleding en grijze haren,” stelt Imke.

Volkstuintjes
“Mijn beeld van ouderen in Den Bosch bestond vooral uit witte mensen met grijs haar, al dan niet in een verzorgingshuis.” John van Hamond benaderde een aantal vertegenwoordigers uit de Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse gemeenschap. “In de eerste gesprekken valt op dat mantelzorg belangrijk is. Ouderen gaan vaak niet naar een verzorgingstehuis, maar wonen in bij de kinderen. Dat is soms lastig voor nieuwe generaties, die een druk leven leiden.” Andere aanknopingspunten die naar voren komen zijn georganiseerde activiteiten, zoals busreizen naar moskeeën, het zwembad in Waalwijk, en: “Volkstuintjes. Heel veel senioren uit de Turkse of Marokkaanse gemeenschap hebben een volkstuin.”

Rijk
Imke Panhuijzen laat een portrettenboek rondgaan vol ouderen in kleurrijke kleding: ‘Advanced style: older & wiser’ van Ari Seth Cohen. “Cohen schrijft dat kleding depressie kan tegengaan. Ik verbaas me er over dat ouderen vaak letterlijk grijs, bijna onzichtbaar, worden weergegeven. Waarom zie je niet dat mensen een leven rijk aan gevoel en verhaal leiden?” Panhuijzen heeft een oproep verstuurd om ouderen thuis te fotograferen. “Iedereen heeft een zekere vorm van ijdelheid in zich. Ik neem een scala aan extravagante kleding mee. Ik hoop mensen mooi en respectvol te fotograferen. Tijdens een fotoshoot ontstaat er vrijheid en durven mensen meer dan ze denken.”

Huid
Waar Imke kleding als expressiemiddel inbrengt, richt het werk van Nenah Gorissen zich juist op de blote huid. Op zoek naar een intieme belevingswereld ontmoet ze als autonoom fotograaf modellen vaak meerdere keren. “Best wel een contrast met mijn parttime werk als schoolfotograaf. Dan heb ik 15 seconden per kind.” Ook zij deed een oproep – met enkele beelden waarop huid te zien is die normaal onzichtbaar blijft. “Sommige mensen vinden dit confronterend. Maar waar zit dan de ruimte tussen te braaf en te confronterend?” Nenah deed een eerste fotosessie met Marijke (81). “De oudere huid ziet er kwetsbaar uit. Tegelijk kunnen het bewustzijn van een 25- en een 80-jarige even diep gaan. Hoe laat je dit zien?”

Resultaten van het fotografische onderzoek worden gepresenteerd tijdens de manifestatie Lang Leve! op 27 juni. Meer informatie volgt snel.


Tekst: Malou van Doormaal.
Procesbegeleiding: Mike Harris.
Beeld: www.johnvanhamond.com; www.imkepanhuijzen.com; Nenah Gorissen.
Financiering: Fonds Cultuurparticipatie, VSBfonds, gemeente ‘s-Hertogenbosch en The Art of Impact.

Dans als aandachtsoefening

De stad van je moeder
“De generatie die nu de oudste is, was jaren gewend om in dienst te staan van gezin en familie: zorgen voor de kinderen, brood op de plank. Dan is de luxe van kunstbeleving niet altijd vanzelfsprekend, laat staan dat mensen naar culturele activiteiten gingen.” Ik spreek Nana van Moergestel en Neel Brans van Dansnest over hun zoektocht binnen Lang Leve!, het actieonderzoek naar de beeldvorming rond ouderen in ’s-Hertogenbosch, ook wel ‘de stad van je moeder’.

“We gaan vanuit dansinterventies de ontmoeting aan met senioren en met professionals.” Bevindingen worden gedeeld met partners uit de kunst-, cultuur-, zorg- en welzijnssector. “Het is voor ons een uitdagend traject. Normaal zijn we gewend om naar een dansproductie toe te werken, nu zijn interventies een manier om kennis op te halen over de leefwereld en behoeften van ouderen. Hierdoor moeten we met veel meer geduld te werk gaan.”

Dans
Dansnest is begonnen met dansinterventies in appartementengebouw Badeloch en Van Neynsel locatie Antoniegaarde. “Hoe ouder je bent, hoe meer je omringd bent met ouderen of met professionals die met je omgaan omdat je oud bent. Wij komen daar binnen met een danser die jaren jonger is. De interactie die dan ontstaat zorgt voor ander contact.”

Een aantal mensen die dansers ontvingen, zijn mee geweest naar lunchconcerten bij Willem Twee Concertzaal. “Na afloop van de lunchconcerten ontmoeten we elke veertien dagen betrokkenen bij het actieonderzoek. Maar juist deze ouderen meenemen was spannend. De rollator paste niet goed in de auto. Een gehoorapparaat bleek zeer gevoelig voor het geluid van de muzikanten en er moesten medicijnen geslikt worden tijdens het concert. Je voelt hoe uitdagend het is om nieuwe ervaringen aan te gaan.”

Vervoer
“Het probleem van vervoer komt telkens terug.” Soms als excuus, meestal omdat het echt lastig is, vanwege speciale zorg of om het überhaupt geregeld te krijgen. “Daarnaast merken we dat ouderen leven in een krimpend netwerk. Dan raak je gewend aan praten over wat niet meer kan. Juist de energie van dans helpt om deze gewoonte te doorbreken. Want opeens staat iemand te dansen. Mensen blijken zo tot meer in staat dan ze dachten.” Deze ontdekking heeft geholpen de interventies door te ontwikkelen als “Dansvisite”.

Grandparents only
Een volgende stap werd gezet in samenwerking met jonge dansers van Danserswijk, die wekelijks dansen in Babel (vroeger De Muzerije). “Onderzoek wijst uit dat grootouders vaak een geluksgevoel ervaren bij hun kleinkinderen. Tijdens de puberleeftijd zie je dat het contact met opa en oma minder wordt. Daarom wilden we onderzoeken of een gezamenlijke kunstbeleving daar iets in kan betekenen. De jongeren werkten aan een choreografie waarbij de grootouders deel konden nemen. ” Maar dit bleek kwetsbaarder dan gedacht. “Normaal dansen zij voor hun eigen plezier. Maar hoe kan je jouw hobby inzetten, dat het ook iets voor iemand anders betekent? Dat is best een grote verantwoordelijkheid. ” Toch: alle dansers van Danserswijk kwamen later die maand naar het stadsgesprek Lang Leve! in de Stadsbibliotheek; het kwartje was gevallen.

Meanderflat
Sinds enkele weken werkt Dansnest met bewoners van de Meanderflat in de Kruiskamp. Bij de eerste dansvisites werd samengewerkt met zorgbehoevende ouderen. Nu ligt de focus op zelfstandig wonende ouderen, die de weg naar het culturele aanbod beperkt weten te vinden. Of deze ouderen eenzaam zijn? “Nee, die vraag doet er voor ons helemaal niet toe. We zoeken ouderen die nieuwsgierig zijn en open staan voor nieuwe ervaringen.”

“Tijdens de dansvisites gaan bewoners door met hun dagelijks leven. De dansers laten zich hierdoor inspireren en gaan aan het werk.” Speels ontstaat er een wisselwerking. “Je ontdekt hoe iemand in het leven staat. En opeens staat iemand te dansen in haar eigen huis. Wonderbaarlijk hoe makkelijk dat gaat!” De dansvisites worden door flatbewoners vol overtuiging opgepakt. “Onze aanwezigheid lijkt een vuurtje aan te wakkeren. Oudere bewoners willen graag meer contact met werkenden in de flat. Ze willen hiervoor een festival organiseren. Ideale plek natuurlijk om de registraties van de dansvisites te laten zien.”

Jeroen Bosch Ziekenhuis
Hoe maak je de opgedane kennis in al deze projecten overdraagbaar? Het Jeroen Bosch Ziekenhuis bleek hier een bijzondere partner. “Ook zij werken veel met ouderen. En ze moeten net als wij continu improviseren in het contact met de ander. Maar onze expertise in hoe je met contact en aanraking omgaat is anders.” Zorgcontact is geformaliseerd. Een arts mag bijvoorbeeld niet op iemands bed gaan zitten. “Voor dansers is het vanzelfsprekend dat je iemand persoonlijk en fysiek benadert. Je wordt heel gevoelig voor het soort aandacht waar iemand behoefte aan heeft.”

Doel is een dansproduct te ontwikkelen waarin zorgprofessionals worden uitgedaagd om de expertise uit dans te gebruiken in hun dagelijkse praktijk. “Wat als je de interactie tussen zorgverlener en patiënt of cliënt ziet als een choreografie van twee dansers? Wat voor contact is er dan mogelijk? En hoe biedt dit andere contact ruimte voor gesprek over zingeving en cultuurbeleving?”

Nieuwsgierig?
Dansvisites, Grandparents Only en de samenwerking met het Jeroen Bosch Ziekenhuis zijn allemaal te beleven op de manifestatie Lang Leve! op donderdag 27 juni in de Bank van Leening aan de Schilderstraat.


Tekst: Malou van Doormaal
Beeld: Mike Harris, tijdens Grandparents Only, december 2018 in Babel (voorheen De Muzerije)
De interventies van Dansnest maken deel uit van Lang Leve!, het actieonderzoek van de Academie voor Beeldvorming naar oud worden in ‘s-Hertogenbosch.

Wanneer ben je oud?

Over ouderen senioren
“Als je 28 bent ga je werken en stop je met vrienden maken. Als je 65 wordt ben je ineens oud. Wie in de zaal ziet zichzelf als oudere?” De handen blijven omlaag. “We hebben lang nagedacht over welke woorden we moeten gebruiken in dit project, past senioren dan beter? Dat gaat over grijze haren, maar ook over levenservaring. Taal werkt vaak problematiserend en gaat over eenzaamheid en behoeftes, maar waarom hebben we het niet over verlangens?”

Klaas Burger laat samen met Nel Willekens de zoektocht van het actieonderzoek zien. Oud en jong zijn aanwezig. Zowel professionals als de doelgroep voelen zich betrokken bij de thematiek. “Er gebeurt heel veel in de stad als het gaat over ouder worden en positieve gezondheid. Maar de expertise blijft veelal in projecten hangen.” Hoe kan je ervoor zorgen dat Den Bosch een stad is waar het fijn oud worden is? Hoe kan de expertise van de zorg- en cultuursector elkaar versterken? Hoe kunnen we van ‘oud worden’ een collectieve oefening van maken?

Ik voel me rebels. Ik kan me niet voorstellen dat ik als 28-jarige nooit meer nieuwe vrienden zal maken. Een 81-jarige dame in de zaal protesteert ook, “Sommige mensen zijn al oud als ze 40 zijn, het gaat om een bepaalde mindset, een gevoel van vrijheid.” Het is duidelijk, we willen niet gestigmatiseerd worden…

Vrienden maken
We gaan dansen. Dansnest nodigt ons uit. Zij testen de bevindingen van hun deel van het onderzoek in de praktijk uit. Het voelt lief aan. De rustgevende muziek en langzame bewegingen stellen me gerust. Ik mag ook. Ik laat me leiden door de danser, wordt losgelaten en raak iemand aan met een zachte oranje trui. “Dat was het dan,” zei ze. Ik sta onbeholpen, wordt opgemerkt en laat me verleiden tot een volgende handeling. Daarna ben ik weer alleen.

Ik wil niet stilstaan maar dansen. Wanneer laat je je meevoeren, wanneer neem je zelf de regie? Durf ik dat wel? Sta ik niet te kijk? Durf ik over mijn eigen grenzen heen te stappen? Ik word aangesproken, kennen we elkaar ergens van? Ik vermoed van wel, maar kan het gezicht van de man niet direct plaatsen. Het liefste wil ik hem knuffelen maar ik durf het niet. De volgende dag krijg ik een berichtje via Facebook. We hebben samen onze tanden gepoetst in het Theater aan de Parade na de voorstelling Dantons Dood in het project De Oversteek van Adelheid Roosen. Daarna hebben we met een grote groep mensen op het podium geslapen. Dat was een mooie ervaring. Zouden we vrienden kunnen worden?

Écht contact
Nana van Moergestel van Dansnest vertelt hoe beweging een manier is om de stap te maken van contact naar aanraking. “Ik ben continu bezig met contact leggen. Hoe kan ik mensen uitnodigen, hoe kan ik ze leiden, hoever mag ik gaan zonder dat iemand verstart?”

Dat mensen zich niet altijd uitgenodigd voelen om culturele activiteiten te ondernemen wordt duidelijk in de verschillende gesprekssessies. Er komt er veel verontwaardiging naar boven. Vervoer is lastig, busboekjes kloppen vaak niet en de seniorenbus rijdt niet in de avond, alles wordt duurder, overdag is er weinig te doen en informatie over het aanbod is te fragmentarisch. Er is een verlangen om in opstand te komen, want er is genoeg te doen, waarom wordt dan het zo ontoegankelijk als de gebreken van de ouderdom in zicht komen?!

Maar belangrijker nog is contact. Écht contact. Vriendschappen. Nabijheid. Maar dat is lastig als je ouder wordt. “Op een gegeven moment gaan mensen dood, clubjes vallen uit elkaar,” zucht een bezoeker. Familiebanden worden fragiel als Magere Hein om de hoek staat. Daarom is het belangrijk om preventief te werken, vóórdat iemands netwerk wegvalt, zegt Nel Willekens van Wakkere Grootmoeders. “Toekomstige alleenstaanden moet je voorbereiden op het moment dat ze alle verantwoordelijkheid alleen moeten dragen.”

Zingeving
De Wakkere Grootmoeders pleiten voor “wakker blijven” of “erbij blijven”. Wanneer je ouder wordt neem je een andere rol aan in binnen de maatschappij. En dat kan twee kanten op werken. “Je hoeft niet meer mee te draaien met de mallemolen, er is geen prestatiedruk meer. Dat werkt enorm bevrijdend,” vertelt een bezoeker, die me toevertrouwde dat ze niet bij de doelgroep wil horen, maar het wel doet.

Want het stigma dat we zo graag willen vermijden blijkt alom aanwezig. Er wordt veel over eenzaamheid gepraat. Over de lege uurtjes die gevuld moeten worden. Over alle problemen die bij oud worden komen kijken. Over “de mensen die we nu nog niet bereiken”. En over “ouderen”, toch wel.

Tegelijkertijd wordt de wens tot contact in het klein geoefend. Verschillende generaties komen met elkaar in gesprek. De senioren die aanwezig zijn geven aan dat ze hun kennis en ervaring heel graag willen inzetten voor leeftijdsgenoten die dat nodig hebben.

“Om meer mensen te bereiken moet er nog veel gebeuren,” zegt Loek van Steenbergen van Stichting Actieve Senioren, “hoe kunnen we vriendschappen organiseren?” Hoe vermijd je dat activiteiten slechts opvulling van tijd worden?  Hoe zorg je ervoor dat contact waarde krijgt? Wilma van der Aalst van Farent concludeert, “Activiteiten lossen de eenzaamheid niet op, dat ligt in de zingeving.”

Het gesprek maakt zichtbaar dat de activiteit een katalysator kan zijn voor zinvolle connecties. Er is contact ontstaan en zaadjes voor vriendschappen zijn geplant. Wat mij betreft in ieder geval. Het doet me deugd om te zien dat de oproep om gegevens achter te laten vol enthousiasme wordt beantwoord. De A4’tjes worden volgeschreven met e-mailadressen. De fundering van de beweging is verder versterkt. Hier gaan we meer van horen!

Beeld: Mike Harris.