Dans als aandachtsoefening

De stad van je moeder
“De generatie die nu de oudste is, was jaren gewend om in dienst te staan van gezin en familie: zorgen voor de kinderen, brood op de plank. Dan is de luxe van kunstbeleving niet altijd vanzelfsprekend, laat staan dat mensen naar culturele activiteiten gingen.” Ik spreek Nana van Moergestel en Neel Brans van Dansnest over hun zoektocht binnen Lang Leve!, het actieonderzoek naar de beeldvorming rond ouderen in ’s-Hertogenbosch, ook wel ‘de stad van je moeder’.

“We gaan vanuit dansinterventies de ontmoeting aan met senioren en met professionals.” Bevindingen worden gedeeld met partners uit de kunst-, cultuur-, zorg- en welzijnssector. “Het is voor ons een uitdagend traject. Normaal zijn we gewend om naar een dansproductie toe te werken, nu zijn interventies een manier om kennis op te halen over de leefwereld en behoeften van ouderen. Hierdoor moeten we met veel meer geduld te werk gaan.”

Dans
Dansnest is begonnen met dansinterventies in appartementengebouw Badeloch en Van Neynsel locatie Antoniegaarde. “Hoe ouder je bent, hoe meer je omringd bent met ouderen of met professionals die met je omgaan omdat je oud bent. Wij komen daar binnen met een danser die jaren jonger is. De interactie die dan ontstaat zorgt voor ander contact.”

Een aantal mensen die dansers ontvingen, zijn mee geweest naar lunchconcerten bij Willem Twee Concertzaal. “Na afloop van de lunchconcerten ontmoeten we elke veertien dagen betrokkenen bij het actieonderzoek. Maar juist deze ouderen meenemen was spannend. De rollator paste niet goed in de auto. Een gehoorapparaat bleek zeer gevoelig voor het geluid van de muzikanten en er moesten medicijnen geslikt worden tijdens het concert. Je voelt hoe uitdagend het is om nieuwe ervaringen aan te gaan.”

Vervoer
“Het probleem van vervoer komt telkens terug.” Soms als excuus, meestal omdat het echt lastig is, vanwege speciale zorg of om het überhaupt geregeld te krijgen. “Daarnaast merken we dat ouderen leven in een krimpend netwerk. Dan raak je gewend aan praten over wat niet meer kan. Juist de energie van dans helpt om deze gewoonte te doorbreken. Want opeens staat iemand te dansen. Mensen blijken zo tot meer in staat dan ze dachten.” Deze ontdekking heeft geholpen de interventies door te ontwikkelen als “Dansvisite”.

Grandparents only
Een volgende stap werd gezet in samenwerking met jonge dansers van Danserswijk, die wekelijks dansen in Babel (vroeger De Muzerije). “Onderzoek wijst uit dat grootouders vaak een geluksgevoel ervaren bij hun kleinkinderen. Tijdens de puberleeftijd zie je dat het contact met opa en oma minder wordt. Daarom wilden we onderzoeken of een gezamenlijke kunstbeleving daar iets in kan betekenen. De jongeren werkten aan een choreografie waarbij de grootouders deel konden nemen. ” Maar dit bleek kwetsbaarder dan gedacht. “Normaal dansen zij voor hun eigen plezier. Maar hoe kan je jouw hobby inzetten, dat het ook iets voor iemand anders betekent? Dat is best een grote verantwoordelijkheid. ” Toch: alle dansers van Danserswijk kwamen later die maand naar het stadsgesprek Lang Leve! in de Stadsbibliotheek; het kwartje was gevallen.

Meanderflat
Sinds enkele weken werkt Dansnest met bewoners van de Meanderflat in de Kruiskamp. Bij de eerste dansvisites werd samengewerkt met zorgbehoevende ouderen. Nu ligt de focus op zelfstandig wonende ouderen, die de weg naar het culturele aanbod beperkt weten te vinden. Of deze ouderen eenzaam zijn? “Nee, die vraag doet er voor ons helemaal niet toe. We zoeken ouderen die nieuwsgierig zijn en open staan voor nieuwe ervaringen.”

“Tijdens de dansvisites gaan bewoners door met hun dagelijks leven. De dansers laten zich hierdoor inspireren en gaan aan het werk.” Speels ontstaat er een wisselwerking. “Je ontdekt hoe iemand in het leven staat. En opeens staat iemand te dansen in haar eigen huis. Wonderbaarlijk hoe makkelijk dat gaat!” De dansvisites worden door flatbewoners vol overtuiging opgepakt. “Onze aanwezigheid lijkt een vuurtje aan te wakkeren. Oudere bewoners willen graag meer contact met werkenden in de flat. Ze willen hiervoor een festival organiseren. Ideale plek natuurlijk om de registraties van de dansvisites te laten zien.”

Jeroen Bosch Ziekenhuis
Hoe maak je de opgedane kennis in al deze projecten overdraagbaar? Het Jeroen Bosch Ziekenhuis bleek hier een bijzondere partner. “Ook zij werken veel met ouderen. En ze moeten net als wij continu improviseren in het contact met de ander. Maar onze expertise in hoe je met contact en aanraking omgaat is anders.” Zorgcontact is geformaliseerd. Een arts mag bijvoorbeeld niet op iemands bed gaan zitten. “Voor dansers is het vanzelfsprekend dat je iemand persoonlijk en fysiek benadert. Je wordt heel gevoelig voor het soort aandacht waar iemand behoefte aan heeft.”

Doel is een dansproduct te ontwikkelen waarin zorgprofessionals worden uitgedaagd om de expertise uit dans te gebruiken in hun dagelijkse praktijk. “Wat als je de interactie tussen zorgverlener en patiënt of cliënt ziet als een choreografie van twee dansers? Wat voor contact is er dan mogelijk? En hoe biedt dit andere contact ruimte voor gesprek over zingeving en cultuurbeleving?”

Nieuwsgierig?
Dansvisites, Grandparents Only en de samenwerking met het Jeroen Bosch Ziekenhuis zijn allemaal te beleven op de manifestatie Lang Leve! op donderdag 27 juni in de Bank van Leening aan de Schilderstraat.


Tekst: Malou van Doormaal
Beeld: Mike Harris, tijdens Grandparents Only, december 2018 in Babel (voorheen De Muzerije)
De interventies van Dansnest maken deel uit van Lang Leve!, het actieonderzoek van de Academie voor Beeldvorming naar oud worden in ‘s-Hertogenbosch.

Ergens anders

Regie uit handen geven
‘Iedereen heeft een heel leven achter zich, met kinderen, werk, pijnlijke en gelukkige dingen,’ vertelt Malou. ‘En dan komt opeens het moment dat je hier in het verzorgingshuis zit. Je krijgt een slabbetje om bij het eten. Je kan niet meer goed lopen. Mensen hier zijn het leven aan het loslaten.’ Het is een confronterend contrast met haar eigen leven: ‘Ik kom en ga weer weg. Maar als je hier eenmaal woont, dan geef je die regie uit handen. Dan ben je afhankelijk van verplegers, verzorgers en een kok. Dat is niet altijd erg. Ik was laatst bij een klassieke-muziek-luistermiddag. Mensen genieten daar intens van.’ Maar Malou wijst ook achter zich. ‘Daar zit een vrouw alleen. Net zat de tafel vol, maar iedereen is weg want het koffieuurtje is voorbij. Deze vrouw blijft altijd zo achter, omdat ze vanwege haar rolstoel moet wachten tot ze wordt opgehaald. Ze kan het niet zelf.’

Urgentie
Hoe in deze context als kunstenaar aan de slag te gaan? ‘Ik wil eerst laten weten dat ik hier ben. Veel mensen komen hier samen in het atrium, maar sommige mensen blijven ook alleen op hun eigen kamer. Daarom heb ik iets gemaakt waarmee ik rond kan rijden.’ Tegen een grote niervormige plantenbak staat een geschakeld bouwsel van een oude rolstoel, een rollator en een postoel zonder po. Over een liggend rolstoelwiel hangt een gehaakt kleedje. ‘Mensen vragen: “Is dat nou kunst?” Het is een ding om contact te maken. En dat gebeurt. Mensen kennen me nu wel. Maar als ik terugkijk op mijn eerste dagen hier ben ik er eigenlijk best wel van in de war. Wat kan ik hier toevoegen? Wat is zinvol om te doen? Hoe vorm ik die verwarring om tot artistieke kwaliteit? Maar de urgentie is me wel duidelijk: hoe is er meer mogelijk als er door de beperkende werking van ouderdom steeds minder kan?’

Na 10 december zal Malou van Doormaal voorstellen presenteren aan bewoners en personeel van De Taling en aan geïnteresseerden. ‘Dan kan het ook eens ergens anders over gaan’ is een project van de Academie voor Beeldvorming in samenwerking met ouderenzorgorganisatie Van Neynsel en het Buurtcultuurfonds.

PRACHTIGE BINNENTUIN

Vruchtbare samenwerking
De binnentuin was verloederd. Via verhuurder BrabantWonen komen bewoners in contact met kunstenaars van de Academie voor Beeldvorming. Er ontstaat een een vruchtbare samenwerking met een prachtige tuin en een betrokken bewonersgroep als resultaat. De tuin is aangelegd met steun van het Buurtcultuurfonds BrabantWonen. Dit fonds heeft tot doel buurten mooi en leefbaar te maken door de inzet van kunst en cultuur.

Bronzen fontein
In de tuin liggen verschillende keien: heerlijk om op te zitten in de zon. Een deel van de tuin is gevuld met plukkruiden. Midden in de tuin klinkt vanaf een kei het geluid van een fontein: een schaal vol water met daarin een bronzen hoofd. Wie goed kijkt, ziet dat het een aantal oren heeft en meerdere monden. Het bestaat namelijk uit vijf verschillende koppen, die digitaal in elkaar zijn geplaatst. Deze vijf zijn enkele van de hoofden van betrokkenen bij het ontstaan van deze binnentuin.

Het hoofd ligt er niet zomaar. Vroeger was het complex een klooster gewijd aan Sint Jan Baptist. Deze heilige – in de islam heet hij Jahja – wordt afgebeeld naar de manier waarop hij stierf: na een verleidelijke dans vroeg Salomé op aanraden van haar moeder om het hoofd van Jan op een schaal. De koning gaf het haar, al was het met tegenzin. Jan ligt begraven in de Omajjadenmoskee in Damascus, Syrië, zo wist een van de bewoners die onlangs uit dit land weg is gevlucht.

Single Saint
Jan had geen relatie en leefde teruggetrokken – een bijzonder detail op een plek met kleine studio’s voor eenpersoonshuishoudens. Vandaar de titel van het beeld: Single Saint.

Fotografie: Mike Harris.